Cây vọng cách

Cây vọng cách là gì?

Cây vọng cách là một loại cây thuốc nam được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền Việt Nam. Hầu hết các bộ phận của cây, đặc biệt là lá, đều có giá trị làm dược liệu. Nhờ tính mát, vị đắng nhẹ và dễ sử dụng, cây vọng cách thường được dùng để thanh nhiệt, giải độc, mát gan và hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh thường gặp.

Trong đời sống dân gian, cây vọng cách thường được trồng quanh nhà, vừa làm cây xanh vừa làm nguồn dược liệu sẵn có.

Tên gọi và phân loại

Cây vọng cách có tên khoa học là Premna serratifolia L., thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae). Ngoài tên gọi vọng cách, cây còn được biết đến với các tên khác như cây cách, bạch cách, vọng cách nam.

Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là lá, ngoài ra thân và rễ cũng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian.

Đặc điểm thực vật của cây vọng cách

Cây vọng cách là cây thân gỗ nhỏ hoặc cây bụi, chiều cao trung bình từ 2–5 m. Thân phân cành nhiều, vỏ màu xám nâu. Lá mọc đối, phiến lá hình bầu dục hoặc thuôn dài, đầu lá nhọn, mép nguyên, mặt trên xanh đậm, mặt dưới nhạt hơn.

Hoa mọc thành chùm ở đầu cành, hoa nhỏ, màu trắng ngà hoặc vàng nhạt. Quả nhỏ, hình cầu, khi chín có màu đen. Cây sinh trưởng tốt ở vùng nhiệt đới, dễ trồng và ít sâu bệnh.

Tính vị và quy kinh

Theo y học cổ truyền, cây vọng cách có vị đắng, tính mát, quy vào kinh Can và Tỳ. Nhờ đó, dược liệu này thường được dùng trong các chứng bệnh liên quan đến gan, tiêu hóa và các chứng do nhiệt gây ra.

Thành phần hóa học

Các nghiên cứu cho thấy trong cây vọng cách, đặc biệt là lá, có chứa flavonoid, alkaloid, saponin, tinh dầu và nhiều hợp chất sinh học khác. Những hoạt chất này có tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan.

Công dụng của cây vọng cách

Cây vọng cách được dùng phổ biến để thanh nhiệt, giải độc, mát gan, hỗ trợ điều trị nóng trong, mẩn ngứa, táo bón và các bệnh về gan như viêm gan, men gan cao, gan nhiễm mỡ mức độ nhẹ.

Ngoài ra, dược liệu này còn giúp giảm đau nhức xương khớp, tiêu viêm, lợi tiểu và hỗ trợ tiêu hóa. Dùng ngoài da, lá vọng cách giúp giảm sưng viêm, vết bầm tím và đau nhức.

Các bài thuốc dân gian từ cây vọng cách

Bài thuốc mát gan, giải độc

Dùng lá vọng cách tươi rửa sạch, nấu nước uống hằng ngày thay nước lọc. Bài thuốc phù hợp với người hay nóng trong, nổi mụn nhọt, mẩn ngứa hoặc thường xuyên dùng rượu bia.

Bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm gan, men gan cao

Dùng lá vọng cách phơi khô, sắc nước uống mỗi ngày. Cách dùng này giúp hỗ trợ bảo vệ gan và tăng cường chức năng gan.

Bài thuốc hỗ trợ tiêu hóa, giảm táo bón

Lá vọng cách non dùng làm rau ăn kèm hoặc nấu canh. Bài thuốc giúp kích thích tiêu hóa, giảm đầy bụng và cải thiện tình trạng táo bón.

Bài thuốc giảm đau nhức xương khớp

Dùng lá vọng cách tươi giã nát, sao nóng rồi đắp lên vùng khớp đau nhức. Thực hiện đều đặn giúp giảm đau và tiêu viêm theo kinh nghiệm dân gian.

Bài thuốc trị sưng viêm, vết bầm tím

Lá vọng cách tươi rửa sạch, giã nát, đắp trực tiếp lên vùng sưng đau hoặc vết bầm. Áp dụng mỗi ngày một lần để hỗ trợ tan máu bầm và giảm viêm.

Thu hái và bảo quản dược liệu

Lá vọng cách có thể thu hái quanh năm. Sau khi hái, nên rửa sạch, phơi trong bóng râm, nơi thoáng gió để giữ màu sắc và hoạt chất. Dược liệu khô cần bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm mốc và ánh nắng trực tiếp.

Lưu ý khi sử dụng

Cây vọng cách là dược liệu lành tính, tuy nhiên không nên lạm dụng hoặc dùng liên tục với liều cao trong thời gian dài. Phụ nữ mang thai, người đang điều trị bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng.