Vì sao tre, luồng ra hoa (khuy) rồi chết cả bụi? Dấu hiệu và cách xử lý

Tre ra hoa là đặc điểm của loài, không phải bệnh

Người trồng luồng gọi hiện tượng tre, luồng ra hoa là "khuy". Phần lớn các loài tre chỉ ra hoa một lần trong đời. Ra hoa, kết hạt xong thì thân cây chết, và thường là chết cả bụi.

Đây là đặc điểm sinh học của loài. Bón thêm phân hay phun thuốc không làm bụi đã khuy hồi phục được.

Khoảng cách giữa hai lần ra hoa rất dài và khác nhau tùy loài:

• Loài tre Phyllostachys bambusoides (Trung Quốc, Nhật Bản) ra hoa khoảng 120 năm một lần.
• Loài tre Melocanna baccifera ở Đông Bắc Ấn Độ có chu kỳ khoảng 40–50 năm.
• Theo tài liệu kỹ thuật tre được Trường Đại học Lâm nghiệp trích dẫn, tre và luồng trồng đến khoảng 80–100 năm tuổi thì già, có thể ra hoa rồi chết.

Vì chu kỳ dài như vậy, nhiều người cả đời chỉ thấy một lần một loài tre ra hoa, nên dễ nghĩ đó là bệnh lạ.

Vì sao nhiều bụi chết cùng một lúc

Cây giống mang theo "tuổi" của bụi mẹ

Tre, luồng thường được nhân giống bằng chiết cành hoặc tách gốc. Cây con làm theo cách này vẫn mang tuổi của bụi mẹ. Khi bụi mẹ đến tuổi ra hoa, các bụi nhân giống từ nó cũng ra hoa theo, kể cả cây con còn trong vườn ươm.

Một vườn hay cả một vùng thường trồng từ cùng một nguồn giống. Vì vậy các bụi khuy gần như cùng lúc, trông như chết hàng loạt.

Ra hoa đồng loạt giúp hạt sống sót

Nhà sinh thái học D. H. Janzen (1976) đưa ra giả thuyết được dẫn nhiều nhất: khi cả vùng tre ra hoa cùng lúc, lượng hạt nhiều đến mức chuột, chim, lợn rừng ăn không hết, nên vẫn còn hạt nảy mầm. Bụi nào ra hoa lệch thời điểm sẽ bị ăn gần hết hạt. Qua nhiều thế hệ, những dòng ra hoa đồng loạt được giữ lại.

Năm 2015, nhóm nghiên cứu của Đại học Harvard đưa ra mô hình toán học giải thích vì sao chu kỳ ra hoa có thể kéo dài đến hàng chục, hàng trăm năm. Đến nay cơ chế "đồng hồ" bên trong cây vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

Dấu hiệu bụi sắp khuy hoặc đang khuy

Nghiên cứu trên vườn luồng ở khu vực Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh mô tả:

• Trước khi ra hoa, bụi trông khác hẳn các bụi bình thường: ít lá, gióng dài.
• Trên cành xuất hiện các tua, sau đó hoa mọc ở các mắt trên cành.
• Hoa có thể xuất hiện ở phần ngọn, phần thân hoặc phần gốc của cây.
• Sau khi ra hoa, các cây đều chết.

Bụi đã khuy thì xử lý thế nào

1. Không cố cứu. Bụi đã ra hoa không trẻ hóa được.
2. Chặt bỏ toàn bộ và đào hết gốc các bụi đã ra hoa, rồi trồng mới. Đây là giải pháp nhóm nghiên cứu Trường Đại học Lâm nghiệp đánh giá là tốt nhất.
3. Không lấy giống từ bụi đã ra hoa, không chiết cành hay tách gốc từ những bụi này. Giống lấy từ bụi mẹ nhiều tuổi cũng có thể sớm ra hoa.
4. Chọn giống có lý lịch rõ ràng. Nên lấy giống từ rừng giống được quy hoạch. Cây con cần ghi rõ lấy từ khu rừng mẹ nào, để khi phát hiện cây con bị khuy thì ngừng lấy giống ở khu đó.

Để ý chuột sau mùa tre ra hoa

Hạt tre là thức ăn của chuột. Một nghiên cứu năm 2022 theo dõi loài Melocanna baccifera ghi nhận khoảng 38% số quả rụng bị động vật ăn, trong đó có chuột. Chuột sinh sản nhanh, nên số lượng tăng mạnh khi có nguồn hạt dồi dào.

Ở Đông Bắc Ấn Độ, những đợt tre ra hoa đồng loạt từng kéo theo nạn chuột phá mùa màng và nạn đói vào các năm 1881, 1912 và 1959. Nếu quanh vùng có tre, nứa ra hoa trên diện rộng, nên theo dõi chuột trên ruộng và vườn lân cận để phòng trừ sớm.

Bụi chết nhưng không thấy hoa: tìm nguyên nhân khác

Không phải bụi tre nào chết cũng do khuy. Cũng tại vườn luồng ở Lăng Bác, nhóm nghiên cứu ghi nhận các dấu hiệu vườn già cỗi:

• Măng ra ít, nhỏ dần, bị thối hỏng.
• Cây non bị sâu bệnh hại.
• Bụi bị nổi gốc nên dễ đổ.
• Mật độ quá dày: hơn 900 bụi/ha, trong khi rừng sản xuất chỉ khoảng 250–300 bụi/ha.
• Cây già chiếm tỷ lệ cao (khoảng 45%), trong khi măng và cây non đều chỉ khoảng 7,5%.

Nếu bụi suy yếu hoặc chết mà không thấy hoa, hãy kiểm tra sâu bệnh, mật độ trồng, đất và cách khai thác trước khi kết luận là khuy. Khi không chắc, nên mang mẫu cành, lá đến trạm khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật gần nhất để được xác định.