Cây quả nổ

1. Giới thiệu

Cây quả nổ, còn được gọi là cây tanh tách, sâm đất, sâm tanh tách hay rau lúi, là loài cây thân thảo nhỏ, mọc hoang phổ biến ở khắp nơi tại Việt Nam. Cái tên “quả nổ” bắt nguồn từ đặc tính độc đáo của cây – khi quả khô gặp nước sẽ tự phát nổ, bắn hạt ra xa, tạo âm thanh “tanh tách” vui tai.
Với tên khoa học Ruellia tuberosa L., thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), cây không chỉ có hoa tím dịu mắt mà còn được xem là vị thuốc quý trong y học cổ truyền, giúp thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc và hỗ trợ điều trị sỏi thận.

2. Đặc điểm thực vật

Cây quả nổ là cây thân thảo lâu năm, cao khoảng 30–60 cm, dễ nhận biết qua:

• Thân: nhẵn, mọc đứng hoặc hơi bò, có nhiều đốt.

• Lá: mọc đối, hình bầu dục thuôn dài, mép nguyên, màu xanh đậm.

• Hoa: mọc đơn độc ở nách lá, hình phễu, màu tím nhạt đến tím đậm, thường nở vào buổi sáng.

• Quả: dạng nang thuôn dài, khi khô gặp nước sẽ tự nổ tung để phát tán hạt.

• Rễ: phình to thành củ nhỏ, chứa nhiều tinh bột, là lý do dân gian gọi là sâm đất hay sâm tanh tách.

3. Thành phần hoá học

Các nghiên cứu cho thấy cây quả nổ chứa nhiều hoạt chất có lợi:

• Alkaloid, flavonoid, terpenoid, saponin: kháng viêm, chống oxy hoá.

• Anthraquinon và steroid tự nhiên: lợi tiểu, giảm sưng viêm.

• Tinh bột và đường tự nhiên trong rễ giúp bổ sung năng lượng cho cơ thể.

Nhờ vậy, cây được xem là dược liệu giúp thanh lọc cơ thể, tăng cường chức năng gan thận và hỗ trợ điều trị các bệnh về tiết niệu.

4. Công dụng của cây quả nổ

Theo y học cổ truyền, cây quả nổ có vị ngọt hơi đắng, tính mát, quy vào kinh can – thận. Một số công dụng nổi bật gồm:

• Thanh nhiệt, giải độc, giúp mát gan, trị mụn nhọt, rôm sảy.

• Lợi tiểu, tiêu viêm, dùng cho người tiểu buốt, tiểu rắt, viêm đường tiết niệu.

• Hỗ trợ điều trị sỏi thận, giảm đau lưng do sỏi và tăng bài tiết nước tiểu.

• Giúp hạ đường huyết, giảm mỡ máu, theo một số nghiên cứu hiện đại.

• Bồi bổ cơ thể, cải thiện sức khỏe tổng thể, được xem như một loại “sâm dân dã”.

5. Lưu ý khi sử dụng

• Không nên dùng quá liều hoặc kéo dài liên tục mà không có chỉ dẫn của thầy thuốc.

• Phụ nữ mang thai, cho con bú, người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu khác nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

• Cần nhận dạng đúng cây Ruellia tuberosa, tránh nhầm lẫn với các loài “sâm đất” khác.

• Bảo quản dược liệu khô nơi thoáng mát, tránh ẩm mốc để giữ nguyên hoạt chất.

🌿 Một số bài thuốc dân gian với cây quả nổ:

• Bài 1: Cây quả nổ khô 20–30g, sắc với 600ml nước còn 250ml, chia 2 lần uống trong ngày để thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu.

• Bài 2: Rễ cây quả nổ 20g, râu ngô 10g, kim tiền thảo 10g, sắc uống trị sỏi thận và viêm đường tiết niệu.

• Bài 3: Lá tươi giã nát, đắp lên vùng sưng, mụn nhọt hoặc chỗ viêm nhẹ, ngày 1–2 lần.

💡 Các bài thuốc trên mang tính tham khảo. Việc sử dụng cần tuân theo hướng dẫn của người có chuyên môn hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.